معصوم

ما بيست سال پيش در جلسه درس مرحوم ميرزا ابوالحسن خان فروغی شركت‏
می‏كرديم . ايشان به خصوص در مسئله عصمت مطالعات مخصوص و عقايد خاصی‏
داشت و خيلی هم مفصل و تميز صحبت می‏كرد و ما هشتاد درصد از صحبتهايش‏
را نمی‏فهميديم ولی از بيست درصدش كه می‏فهميديم ، عصمت را يك جور
ديگری تعريف می‏كرد . می‏گفت معصوم كسی نيست كه گناه نكند . ما خيلی‏
افراد را داريم كه در زندگيشان گناه نكرده‏اند اما به آنها معصوم نمی‏گويند .

حالا به آن منطق كاری نداريم . قطعا آقای مطهری جوابی دارند كه معصوم‏ چيست . اما اگر معصوم كسی است كه بايد اشتباه هم نكرده باشد ، ما می‏بينيم از ائمه دوازگانه بيش از دو نفرشان خلافت نكردند : حضرت علی و حضرت امام حسن به مدت خيلی كوتاهی . و شک نيست كه اينها در امر خلافت و اداره مملكت اشتباهاتی كردند و به لحاظ منطق تاريخ بحثی در اين اشتباهات نيست . و اين ، با آن تعريف معصوم‏ جور در نمی‏آيد . مثلا حضرت امام حسن كسی را كه مأمور كرد با معاويه بجنگد عبيدالله عباس بود . يا خود حضرت امير كه عبدالله بن عباس را حاكم‏ بصره كرد اگر می‏دانست كه اين آدم يك چنان رسوايی به بار می‏آورد و آنطور كثافتكاری می‏كند ، مسلم اين كار را نمی‏كرد . پس مسلم اين مطلب را نمی‏دانست يعنی قبلا فكر می‏كرد كه او بهترين كسی است كه برای اين كار انتخاب كرده و بعد خراب از آب در آمد . و اگر تحقيق بيشتری درباره‏ دوره حكومت حضرت بكنيم حتما خيلی از اين مسائل هست و به لحاظ تاريخی‏ هيچ ايرادی ندارد ولی با اين تعريف عصمت جور در نمی‏آيد . . . . اينكه بنده عرض كردم كه اين نوع بحث كردن به اصطلاح يك طرفه كه‏ يك عده‏ای كه همه موافق هستند در يك بحثی شركت كنند زياد مفيد نيست ، برای اينست كه واقعا انسان وقتی يك عقيده‏ای دارد ، آنرا دوست دارد و تمايل ندارد كه بر خلاف عقيده‏اش چيزی بشنود به خصوص ما كه از كودكی در افكارمان حب تشيع و خاندان علی بوده و هيچوقت انتقاد نشنيده‏ايم . شايد انتقاد نسبت به خود دين و اصول دين و حتی توحيد و خدا پرستی را خيلی‏ راحتتر شنيده‏ايم اما انتقاد به تشيع و ائمه و اينكه كسی از زندگی آنها ايراد بگيرد كه چرا اين كار را كردند و آن كار را نكردند ، نشنيده‏ايم . به همين جهت برای ما خيلی شاق است كه كسی مثلا به امام حسن ايراد بگيرد يا احيانا به امام حسين ايراد بگيرد كه آن خيلی مشكلتر است .

ولی مثلا اين آيه‏ای كه جناب آقای مطهری در جلسه اول و در اين جلسه روی‏ آن تكيه كردند كه می‏گويد افرادی كه نماز می‏خوانند و زكات می‏دهند در حالی‏ كه ركوع می‏كنند ، و بعد استدلال كردند كه اين جز درباره حضرت علی و آن‏ حالتی كه اتفاق افتاد كه در حال ركوع انگشترش را داد نيست ، به نظر من‏ زياد منطقی و معقول به نظر نمی‏رسد زيرا اولا ما در شرح حال حضرت علی‏ شنيده و خوانده‏ايم كه ايشان در حال نماز اينقدر توجهش به خدا بود كه‏ افراد را [ نمی‏شناخت ] و گفته‏اند حتی در حال وضو گرفتن نيز افرادی را كه‏ از جلويش عبور می‏كردند نمی‏شناخت . چطور می‏شود كه چنين شخصی در حال نماز باشد و آنقدر حواسش به ديگران باشد كه آن فقير از در وارد می‏شود و گدايی‏ می‏كند و كسی به او چيزی نمی‏دهد و حضرت انگشترش را بيرون می‏آورد و به او می‏دهد . و تازه اين كار خوبی نيست كه به گدا پول بدهيم . به گدا پول‏ دادن آنچنان اهميت ندارد كه انسان نمازش را اقلا به لحاظ روانی ناقص‏ كند يا بدان لطمه برساند . به علاوه زكات به انگشتر تعلق نمی‏گيرد و مطابق‏ فتوای فقهای شيعه جزء چيزهايی نيست كه به آنها زكات تعلق می‏گيرد . گذشته از اين ، عده‏ای كه خيلی در اين مورد تعصب دارند برای اينكه اين‏ موضوع را بزرگتر جلوه دهند گفته‏اند كه اين انگشتر هم خيلی گرانقيمت بوده‏ در حالی كه حضرت امير انگشتر گرانقيمت دستش نمی‏كرده است .  جواب   مسئله‏ای كه ايشان گفتند يك افرادی هم باشند كه در جهت مخالف‏ صحبت كنند ، البته برای همه جلسات يك امر مفيدی است . جواب اين را من نبايد بدهم . من همين قدر اقرار می‏كنم كه كار خوب و مفيدی است .

اما مسئله عصمت . معنی عصمت چيست ؟ يك وقت هست كه انسان اينطور فكر می‏كند كه عصمت يعنی اينكه خداوند افراد مخصوصی از بشر را هميشه‏ مراقبت می‏كند كه هر وقت اينها تصميم می‏گيرند گناهی را مرتكب شوند ، فورا جلويشان را می‏گيرد . مسلم است كه عصمت به اين معنی نيست و اگر هم‏ باشد برای كسی كمالی نيست . اگر كودكی را يك كسی هميشه مراقب باشد و هيچگاه نگذارد كه او كاری را كه نبايد بكند انجام دهد و مانعش باشد ، اين ، كمالی برای آن كودك شمرده نمی‏شود . ولی يك مطلب ديگر هست كه از قرآن استنباط می‏شود و آن اينكه ما می‏بينيم كه قرآن درباره يوسف صديق در آن تنگنايی كه آن زن از او كام طلبی می‏كرد می‏گويد : « و لقد همت به »آن‏ زن آهنگ يوسف را كرد « و هم بها لولا ان رأی برهان ربه »( 1 ) . و يوسف هم اگر نبود كه دليل پروردگار مشهودش بود ، آهنگ او را می‏كرد . يعنی او هم يك بشر بود ، يك جوان بود و غريزه داشت . آن زن به طرف‏ يوسف رفت ولی يوسف به طرف او نرفت ، يوسف هم اگر نبود كه داشت يك‏ شهودی می‏كرد ، به سوی او می‏رفت . يوسف به حكم اينكه با ايمان بود و ايمان او يك ايمان كامل و در حد ايمان شهودی بود و بدی و زيان اين كار را می‏ديد ، همان ايمانی كه خدا به يوسف داده بود ، مانع و نگهدارنده او از اين كار بود . هر فردی از افراد ما بدون آنكه يك قوه‏ای به زور جلوی ما را گرفته باشد ، از بعضی لغزشها و گناهها معصوم هستيم به خاطر كمال ايمانی كه ما به خطر آن گناهان داريم . مثلا خود را از بالای پشت

بام يك ساختمان چهار طبقه پرت كردن يا خود را داخل آتش انداختن يك‏ گناه است اما ما اين گناه را هرگز مرتكب نمی‏شويم چون خطر و زيان آن‏ برای ما ثابت و مجسم است . می‏دانيم دست به برق گرفتن همان و جان تسليم‏ كردن همان . فقط وقتی اين گناه را مرتكب می‏شويم كه از آن خطر چشم پوشيده‏ باشيم . ولی يك بچه دست به آتش می‏زند . چرا ؟ چون خطر اين گناه آنچنان‏ كه برای ما مسجل است برای او مسجل نيست . يك نفر آدم عادل ملكه تقوا دارد و به همين جهت بسياری از گناهان را اصلا انجام نمی‏دهد . همان ملكه‏ به او در اين حد عصمت می‏دهد . بنابراين عصمت از گناه بستگی دارد به‏ درجه ايمان انسان به گناه بودن آن گناه و خطر بودن آن خطر . ما گناهان را تعبدا پذيرفته‏ايم كه گناه است يعنی می‏گوئيم چون اسلام گفته است شراب‏ نخور ما نمی‏خوريم ، گفته قمار نكن نمی‏كنيم . كم و بيش هم می‏دانيم كه بد است اما آنچنان كه خطر خود را در آتش انداختن بر ايمان مجسم است ، خطر اين گناهان برای ما مجسم نيست . اگر ما همان اندازه كه به آن خطر ايمان‏ داريم به خطر اين گناهان نيز ايمان می‏داشتيم ، ما هم از اين گناهان معصوم‏ بوديم . پس عصمت از گناه يعنی نهايت و كمال ايمان . آن كسی كه می‏گويد : « لو كشف الغطاء ما ازددت يقينی » ( 1 ) اگر پرده هم برافتد بر يقين‏ من افزوده نمی‏شود ، قطعا معصوم از گناه است . او در اين سوی پرده هم‏ پشت پرده را مجسم می‏بيند . يعنی مثلا او حس می‏كند كه با يك دشنام دادن‏ در واقع عقربی برای جان خود آفريده ، و به همين دليل چنين كاری نمی‏كند . در اينكه قرآن نيز از ايمانهايی در اين درجه ياد می‏كند شك نيست . و لهذا عصمت نسبی است يعنی

مراتب و درجات دارد . معصومين نسبت به آن چيزهايی كه برای ما گناه‏ است و گاهی مرتكب می‏شويم و گاهی اجتناب می‏كنيم ، معصوم هستند و هرگز گناه نمی‏كنند ولی آنها هم مراحل و مراتبی دارند و نيز همه مثل همديگر نيستند . در بعضی از مراحل و مراتب آنها مثل ما هستند در اين مرحله . همانطور كه ما نسبت به گناهان عصمت نداريم ، آنها [ در آن مراحل و مراتب ] عصمت ندارند . از آن چيزی كه ما آنها را گناه می‏شماريم آنها معصوم هستند ولی چيزهايی برای آنها گناه است كه برای ما حسنه است چون‏ ما [ به آن درجه ] نرسيده‏ايم . مثلا اگر يك شاگرد كلاس پنجم يك مسئله‏ كلاس ششم را حل كند برای او فضيلت است و جايزه دارد اما اگر همان مسئله‏ را شاگرد كلاس نهم حل كند چيزی برايش شمرده نمی‏شود و ارزشی ندارد . چيزهايی كه برای ما حسنات است ، برای آنها گناه است . اينست كه ما می‏بينيم قرآن در عين حال به انبياء نسبت عصيان می‏دهد : « و عصی آدم ربه »( 1 ) ، يا به پيغمبر (ص) می‏گويد : « ليغفر لك الله‏ ما تقدم من ذنبك و ما تأخر »( 2 ) . اينها می‏رساند كه عصمت يك امر نسبی است ، او در حد خودش و ما در حد خودمان . پس ماهيت عصمت از گناه بر می‏گردد به درجه و كمال ايمان . انسان در هر درجه‏ای از ايمان باشد ، نسبت به آن موضوعی كه نهايت و كمال ايمان را به آن دارد يعنی در مرحله « و لولا ان رأی برهان ربه »است ، قهرا عصمت دارد . نه اينكه‏ شخص معصوم هم مثل ماست ، هی می‏خواهد برود به طرف معصيت ، ولی مأموری‏ كه خدا فرستاده

دستش را می‏گيرد و مانع می‏شود . اگر اينطور باشد هيچ فرقی بين بنده و
اميرالمؤمنين نيست چون هم من به طرف گناه می‏روم و هم او ، منتها برای‏
او يك مأمور فرستاده‏اند كه مانع می‏شود ولی برای من مأمور نفرستاده‏اند .
اگر مأمور خارجی مانع گناه كردن انسان شود كه هنر نشد . مثل اينست كه‏
شخصی دزدی می‏كند و من دزدی نمی‏كنم ولی من كه دزدی نمی‏كنم به خاطر اينست‏
كه هميشه پاسبانی همراه من است . در اين صورت من هم مثل او دزد هستم با
اين تفاوت كه او دزدی است كه پاسبان جلويم را نگرفته و من دزدی هستم كه‏
پاسبان جلويش را گرفته . اين ، هنری نيست .
مسئله عمده در مسئله عصمت ، عصمت از گناه است . عصمت از خطا مسئله‏
ديگری است كه آن نيز دو گونه است . يكی مسئله خطای در تبليغ احكام است‏
كه بگوئيم پيغمبر احكام را برای ما بيان كرده است ولی شايد اشتباه كرده‏

، شايد خدا به گونه‏ای به او وحی كرده و او اشتباها به گونه‏ای ديگر گفته‏
همانطور كه ما اشتباه می‏كنيم ، به ما می‏گويند برو اين پيغام را برسان ،
بعد ما می‏رويم عوضی می‏گوئيم . يعنی اصلا اعتمادی به گفته پيغمبر نيست از
باب اينكه ممكن است اشتباه كرده باشد . قطعا چنين چيزی نيست .

 کتاب امامت و رهبری نوشته مرتضی مطهری

برداشت از سايت شهيد مطهري

http://www.motahari.org/asaar/books.htm